«Тень портика»: к вопросу об оформлении фасада Зеленой мечети в Бурсе
https://doi.org/10.22227/2500-0616.2025.25.107-120
Аннотация
Зеленая мечеть в анатолийской Бурсе — часть мемориального комплекса Мехмеда I, хрестоматийный памятник XV в., имеющий обширную историографию и оцениваемый как водораздел в истории раннеосманского зодчества. Ее реставрация Л. Парвилле после землетрясения 1855 г. и последующая публикация стали отправной точкой для формирования османского архитектурного историзма, само сооружение послужило важнейшим образцом для сложения неоосманского стиля. До сих пор, однако, нет единого мнения о первоначальной композиции главного (северного) фасада и наличии портика (son cemaat yeri), необходимого для типологического соответствия мемориальному назначению здания. В то же время к моменту возведения Зеленой мечети уже сформировался тип османской улу-джами, не подразумевавшей наличия фасадного портика, но отнесение рассматриваемого памятника к этой модели противоречит как функции, так и планировке айванной мечети, тип которой сложился ранее именно в султанских мемориальных комплексах Бурсы. Ряд сохранившихся элементов позволил основоположнику типологии османской культовой архитектуры А. Курану выдвинуть тезис о незавершенности строительства, реконструировать Зеленую мечеть с фасадным портиком и на этом основании однозначно отнести ее к «типу Бурсы». В литературе закрепилось мнение, что изначально запланированный портик не был возведен из-за смерти заказчика.
Имеющиеся текстовые и изобразительные источники заставляют усомниться в правомерности подобной реконструкции, внимательнее отнестись к романтизированным поновлениям памятника и представлениям о нем на этапе восстановительных работ, отмечая, что уже в эпоху «османского Ренессанса» восприятие здания не соответствовало его реальному состоянию.
Об авторе
Е. И. КононенкоРоссия
Кононенко Евгений Иванович, доктор искусствоведения, заведующий сектором искусства стран Азии и Африки
Список литературы
1. Кононенко 2016/1 — Кононенко Е.И. Роль куллие в планировке раннеосманской Бурсы // Вопросы всеобщей истории архитектуры. 2016. № 1 (6). С. 133–148.
2. Кононенко 2016/2 — Кононенко Е.И Улуджами: история, особенности, возможности // Исламоведение. 2016. № 2. С. 73–83.
3. Кононенко 2017/1 — Кононенко Е.И. Анатолийская мечеть XI–XV вв. Очерки истории архитектуры. М.: Прогресс-Традиция, 2017.
4. Кононенко 2017/2 — Кононенко Е.И. Улуджами Аксарая: между Османами и Караманом // Вопросы всеобщей истории архитектуры. 2017. № 1 (8).
5. С. 150–164.
6. Кононенко 2022 — Кононенко Е.И. Эволюция архитектуры османской мечети. М.: Прогресс-Традиция, 2022.
7. Кононенко 2024 — Кононенко Е.И. Осман Хамди как соавтор «османского Ренессанса» // Искусствознание. 2024. № 3. С. 252–287.
8. Тулешков 2006 — Тулешков Н. Архитектурното изкуство на старите Българи. Т. 2. Османско средновековие и възраждане. София: Арх&Арт, 2006.
9. Acuna 2013 — Acuna K. Osman Hamdi Bey and the Green Mosque: Architectural Imagery in the Construction of an Ottoman Historical Narrative. N.Y.: State University of New York, 2013.
10. Alderson 1956 — Alderson A.D. The Structure of the Ottoman Dynasty. Oxford: Clarendon Press, 1956.
11. Aoki Girardelli 2011 — Aoki Girardelli M. Léon Parvillée’s Early Years in Istanbul: Cezayirlioğlu Mansion and the Church of Surp Krikor Lusavoriç in Kuzguncuk // 14th International Congress of Turkish Art, Paris, 19–21 September 2011. Paris: Collège de France, 2011. P. 89–95.
12. Arseven 1939 — Arseven C.E. L’art turc: depuis son origine jusqu’a nos jours. İstanbul: Devlet Basımevi, 1939.
13. Ayverdi 1972 — Ayverdi E.H. Osmanlı Mi’marisinde Çelebi ve II Sultan Murad Devri 806–855 (1403–1451). С. II. İstanbul: Baha Matbaasi, 1972.
14. Budak 2018 — Budak A. Bursa Yeşil Cami ve Türbesi’nin 1855 Depremi Sonrasi Çizilmiş Plani ve Leon Parvillée Tarafindan Gerçekleştirilen Onarimlar // Mediterranean Journal of Humanities. 2018. Vol. VIII. Nо. 1. P. 67–85.
15. Delbeuf 1906 — Delbeuf R. De Constantinople a Brousse et a Nicee. Constantinople: [s.n.], 1906.
16. Durak 2017 — Durak S., Vural Arslan T., Fetillahoglu I., Sağlik C. Reading the transformation of Ottoman sultan complexes in Bursa in urban and architectural scale since 19th century // European Journal of Sustainable Development. 2017. Vol. 6. Nо. 3. P. 491–518.
17. Dutemple 1883 — Dutemple E. En Turquie d’Asie. Notes de voyage en Anatolie. Paris: G. Charpentier, 1883.
18. Elam 2015 — Elam N. Byzantine eye-witnesses of Anatolian power-breakers during the years of 1421–1423 // International Journal of Arts and Commerce. 2015. Vol. 4. Nо. 3. P. 30–49.
19. Erdoğru 2023 — Erdoğru M.A. Financial Resources of the Complex of Çelebi Sultan Mehmed in Bursa in 1453 // Prof.Dr. Zeki Arikan Anisina Tarih Tasarimlari. Istanbul: Ideal Kültür Yayincilik, 2023. P. 87–97.
20. Ersoy 2007 — Ersoy A. Architecture and the search for Ottoman origins in the Tanzimat period // Muqarnas. 2007. Vol. 24. P. 79–115.
21. Evliyâ Çelebi 2006 — Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Bursa — Bolu — Trabzon — Erzurum — Azerbaycan Kafkasya — Kirim — Girit. Istanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Ticaret ve Sanayi A.Ş., 2006.
22. Freely 2011 — Freely J. A History of Ottoman Architecture. Southampton, Boston: WIT Press, 2011.
23. Galip 1932 — Galip R. Türk Irk ve Medemiyet Tarihine Umumî Bir Bakiş // Birinci Türk Tarih Kongresi. Konferanslar ve Müzakere Zabitlari. Ankara: Maarif Vekâleti, 1932. Р. 376–388.
24. Glück 1922 — Glück H. Die Kunst der Osmanen. Leipzig: E.A. Seemann, 1922.
25. Goodwin 2003 — Goodwin G. A History of Ottoman Architecture. L.: Thames & Hudson, 2003 [1971].
26. İnalcık 2003 — İnalcık H. Mehmed I // Islam Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yayınlar, 2003. Р. 391–394.
27. Katoğlu 1966 — Katoğlu M. 13 Yüzyıl Konyasında Bir Cami Grubunun Plan Tipi ve “Son Cemaat Yeri” // Türk Etnografya Dergisi. 1966. Nо. 9. Р. 81–100.
28. Kazici 2022 — Kazici Z. Osmanli Vakif Medeniyeti. Istanbul: Bilge Yayinlari, 2003.
29. Kuban 2010 — Kuban D. Ottoman Architecture. Woodbridge: Antique Collectors Club, 2010 [2007].
30. Kuran 1968 — Kuran A. The Mosque in Early Ottoman architecture. Chicago: University of Chicago Press, 1968.
31. Oğuz 2006 — Oğuz Z. Multi-functional buildings of the Т-type in Ottoman context: A network of identity and territorialization. Ankara: METU, 2006.
32. Oğuzoğlu 2001 — Oğuzoğlu Y. Osmanlı Arşivi Kayıtlarına Göre 1855 Bursa Depremi // Bursa Yöresi’nin Depremselliği ve Deprem Tarihi / ed. N. Abacı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, 2001. Р. 81–88.
33. Oğuzoglu 2019 — Oğuzoglu Y. Bursa Yeşil Сami. Green Mosque of Bursa. Istanbul: Printcenter, 2019.
34. Orbay 1983 — Orbay I. Bursa. Istanbul: The Aga Khan Awards, 1983.
35. Özdemir 2015 — Özdemir N. Fotoğraftan Önce Bursa: Gravürler. Bursa: T.C. Bursa Valiliği, 2015.
36. Parvillée 1874 — Parvillée L. Architecture et décorations turques au XVe siécle. Paris: A. Morel, 1874.
37. Roberts, Williams 2021 — Roberts M., Williams S. A Monumental Book: Ottoman Architecture at 1873 Vienna World’s Fair // Art in Translation. 2021. Vol. 13. Nо. 1–3. P. 2–33.
38. St. Laurent 1986 — St. Laurent B. Léon Parvillée: His Role as Restorer of Bursa’s Monuments and His Contribution to the Exposition Universelle of 1867 // L’Empire ottomane, la re’publique de Turquie, et la France / eds. H. Batu, J.-L. Bacque-Grammont. Istanbul, 1986. Р. 247–282.
39. Taeschner 1933 — Taeschner F. Die Jesil Gami in Brussa ihre Historischen Inschriften und ihre Künstler // Der Islam. 1932–1933. Bd. 20–21. Р. 139–168.
40. Topalli 2011 — Topalli E. A meeting of two painters from West and East: Stanislaw Chlebowski’s and Osman Hamdi Bey’s paintings of the Green Mosque // The Art of the Islamic world and the artistic relationships between Poland and Islamic countries. Krakow: Polish Institute of World Art Studies, Manggha Museum, 2011. P. 347–356
41. Usul 1873 — Usul-i Mi’mari-i Osmani. L’architecture Ottomane. Die ottomanische Baukunst. Istanbul: Imprimerie et lithographie centrales, 1873.
42. Uzunçarşılı 1958 — Uzunçarşılı İ.H. Sultan İkinci Muradın Vasiyetnâmes // Vakıflar Dergisi. 1958. Nо. 117. Р. 1–23.
43. Yavaş 2009 — Yavaş D. Bursa Yeşil Camide Yapılan Onarımlar // Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. 2009. С. 183. Р. 589–598.
Рецензия
Для цитирования:
Кононенко Е.И. «Тень портика»: к вопросу об оформлении фасада Зеленой мечети в Бурсе. Вопросы всеобщей истории архитектуры. 2025;(2 (25)):107-120. https://doi.org/10.22227/2500-0616.2025.25.107-120
For citation:
Kononenko E.I. “The Shadow of the Portico”: On the Design of the Facade of the Green Mosque in Bursa. Questions of the History of World Architecture. 2025;(2 (25)):107-120. (In Russ.) https://doi.org/10.22227/2500-0616.2025.25.107-120
JATS XML



